Περιοδολόγηση του καπιταλισμού

Αυτό το ποστάκι θα πρέπει να θεωρηθεί (και) ως το δεύτερο της σειράς σχετικά με το τι συμβαίνει στις χώρες της Σαχαρασίας (δείτε το πρώτο: Επιτέλους! Τι συμβαίνει στη Σαχαρασία; [πρόχειρες σημειώσεις I]). Θεώρησα πως μια κάποια αναφορά στις φάσεις του καπιταλισμού ήταν απαραίτητη για να μπορέσουμε να καταλάβουμε κάποιες από τις χθεσινές και σημερινές εξελίξεις στις χώρες της Σαχαρασίας. Η «αναφορά» αυτή βγήκε κάπως μεγάλη, και «ανεξάρτητη», οπότε την αναρτώ εδώ, και θα συνεχίσουμε με το τρίτο ποστάκι της σειράς σε λίγες ώρες.

Είναι γεγονός ότι ο καπιταλισμός πέρασε, στα τελευταία 150 χρόνια, από αρκετές διαφορετικές φάσεις, που η καθεμιά τους διέθετε κάποια διακριτά χαρακτηριστικά. Αυτή η περιοδολόγηση ίσως φανεί σε κάποιους ως περιττή, ακαδημαϊκή λεπτομέρεια, δεν είναι όμως έτσι. Όπως έχει τονίσει, για παράδειγμα, ο αμερικανός μαρξιστής Moishe Postone, αυτό που μας ενδιαφέρει είναι να εντοπίσουμε σε όλες αυτές τις φάσεις το κοινό χαρακτηριστικό τους. Για παράδειγμα, η «ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής» ή η «ταξική πάλη» μπορεί να χαρακτήριζαν σε μεγάλο βαθμό κάποιες από αυτές τις φάσεις, δεν αποτελούσαν όμως κοινά χαρακτηριστικά όλων των φάσεων. Ας μην επεκταθούμε περαιτέρω, αν και το ζήτημα είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον.

Αυτές οι φάσεις είναι, χοντρικά, οι εξής:

1. Η περίοδος του φιλελεύθερου καπιταλισμού [φιλελεύθερος με την οικονομική έννοια του όρου, και όχι με την κοινωνική ή την πολιτική (όπως συνέβη με τον νεοφιλελευθερισμό)] στον δέκατο ένατο αιώνα, που τελείωσε όταν ξέσπασε η κρίση του 1873/4. Πρόκειται για την περίοδο κατά την οποία αποτυγχάνει αυτό που ο Καρλ Πολάνυι θα ονομάσει «ουτοπία της ελεύθερης αγοράς«. Η κρίση που ξέσπασε το 1873/4 θα «τελειώσει» το 1897, όμως δεν είναι λίγοι εκείνοι που ισχυρίζονται πως ουσιαστικά αυτή η κρίση θα «τελειώσει» μόλις το 1945, με το τέλος του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου.

Εξαιτίας αυτής της κρίσης θα εμφανιστούν φαινόμενα όπως ο κρατικός παρεμβατισμός στις αγορές, ο ιμπεριαλισμός, ο προστατευτισμός κ.ο.κ. Οι λαοί και οι κυβερνήσεις θα προσπαθήσουν να απαντήσουν στην αποτυχία της «ελεύθερης» αγοράς με διάφορους τρόπους, που σε πολιτικό επίπεδο θα οδηγήσουν στην εμφάνιση φαινομένων όπως ο φασισμός, ο ναζισμός και ο μπολσεβικισμός.

2. Η φορντική/ταιϋλορική περίοδος ξεκινά το 1914. Είναι η εποχή που ο Χένρυ Φορντ θα εισάγει στις αυτοκινητοβιομαχίες του την αλυσίδα παραγωγής, ενώ ταυτόχρονα θα αρχίσουν να εφαρμόζονται και οι μέθοδοι του Φρέντερικ Ταίυλορ [που τόσο θαύμαζε ο Λένιν] για την οργάνωση της παραγωγής στα εργοστάσια, δηλαδή την αύξηση της παραγωγικότητας.

[Το τι σήμαινε η εισαγωγή της αλυσίδας στην παραγωγή, μπορούμε σήμερα να το διαπιστώσουμε διαβάζοντας -έκπληκτοι!-  το βιβλίο, για παράδειγμα, των Merrit Rae Smith, Charles Dew και David Montgomery Οι Μάστορες – Ο Εργατικός Έλεγχος πριν τον Φορντισμό [εκδ. Λέσχη Κατασκόπων του 21ου αιώνα], για το τι συνέβαινε πριν τον φορντισμό/ταιϋλορισμό στις φάμπρικες των ΗΠΑ. Κάποιος μένει πραγματικά έκπληκτος με τη «χύμα» κατάσταση που επικρατούσε τότε στα εργοστάσια και τα δικαιώματα των εργαζομένων. Ο καπιταλισμός έκανε ό,τι έκανε εκεί που τον έπαιρνε. Στη Βόρεια Αμερική, η «πρωταρχική συσσώρευση» δεν συνέβη με τον ίδιο τρόπο όπως στην Αγγλία ή, πιο ήπια, στην ηπειρωτική Ευρώπη. Η αντικατάσταση των «μαστόρων», που κατείχαν τα μυστικά ολόκληρης της παραγωγής, από ανειδίκευτους εργάτες που απλά έπρεπε να «βιδώνουν» ή να προσθέτουν απλώς ένα εξάρτημα, είχε τεράστιες επιπτώσεις σε ό,τι αφορά στον τρόπο εργασίας στον καπιταλισμό.

(Παρένθεση μέσα στην παρένθεση: την εποχή εκείνη, τέλη του 19ου αιώνα, και δεδομένης της απροθυμίας των αγροτόπαιδων των ΗΠΑ να «προσέλθουν οικειοθελώς» στις φάμπρικες προς εργασία, άρχισε και η «εισαγωγή» διαφόρων ανατολίτικων δοξασιών {βουδισμός, για παράδειγμα}, που υποτίθεται πως ήταν πιο «συμβατές», απ’ ό,τι ο χριστιανισμός, με την τεχνολογική-επιστημονική-εργοστασιακή εξέλιξη των πραγμάτων στη Δύση. Άλλες ιστορίες αυτές…)]

Η φορντική/ταιϋλορική περίοδος θα τελειώσει στις αρχές της δεκαετίας του 1970, όταν πλέον θα έχει εξαντληθεί η όποια δυναμική των νέων μεθόδων παραγωγής, και τα κέρδη από την εργοστασιακή παραγωγή δεν θα κυμαίνονται πλέον στα επιθυμητά επίπεδα. [Για την «υπερσυσσώρευση κεφαλαίων», που εμφανίζεται τότε, τα έχουμε πει επανειλλημένα.]

Στη φορντική/ταιϋλορική περίοδο μπορούμε, ωστόσο, να διακρίνουμε και δύο διαφορετικές «υποφάσεις».

2Α. Η φάση του κρατοκεντρικού καπιταλισμού αρχίζει μετά το Κραχ του 1929, και αποτελούσε την απάντηση κυβερνήσεων/λαών στη Μεγάλη Ύφεση. Χαρακτηριστικά παραδείγματα κρατοκεντρικού καπιταλισμού αυτής της περιόδου αποτελούν για μεν τις ΗΠΑ το New Deal του Ρούζβελτ [Κέυνς] για δε την ΕΣΣΔ η «άγρια» εκβιομηχάνιση και η βίαιη κολλεκτιβοποίηση [Στάλιν]. Παρόμοιο είναι και το παράδειγμα της ναζιστικής Γερμανίας, όπου υπάρχει κεντρικός -κρατικός- σχεδιασμός της οικονομίας, μόνον που εδώ είναι οι ιδιώτες καπιταλιστές εκείνοι που  αναλαμβάνουν να εφαρμόσουν τις κρατικές ντιρεκτίβες.

2Β. Η περίοδος που αρχίζει στη Δύση με το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και διαρκεί ως τις αρχές της δεκαετίας του 1970 [χοντρικά η περίοδος 1945-1970] έχει χαρακτηριστεί ως η «χρυσή περίοδος του καπιταλισμού«, οι «δεκαετίες της ευημερίας», οι «χρυσές δεκαετίες» κ.ο.κ. Πρόκειται για μια περίοδο οικονομικής ευμάρειας και ανάπτυξης που χαρακτηρίζεται από τη διαρκή επέκταση του κράτους πρόνοιας, αλλά και την «ειρήνη» μεταξύ των κοινωνικών εταίρων [συνδικάτα, εργοδότες, κράτη]. Παρόμοια, τηρουμένων των αναλογιών, είναι και η κατάσταση που επικρατεί και στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης.

Αυτό το κρατικοκεντρικό μοντέλο θα μπει σε βαθιά κρίση στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Τόσο στη Δύση, όσο και στην Ανατολή. Στη Ανατολή [ΕΣΣΔ και χώρες-δορυφόροι] αυτή η κρίση θα είναι ορατή δια γυμνού οφθαλμού ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 [ο Χ. Φλωράκης καταγράφει στα «απομνημονεύματά» του μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση που είχε με τον Γ. Αντρόπωφ, το 1983 αν θυμάμαι καλά, σχετικά με τη μη-βιωσιμότητα του σοβιετικού μοντέλου]. Μια δεκαετία αργότερα, περί το 1990, όλα τα «σοβιετικού τύπου» καθεστώτα θα καταρρεύσουν.

Η «Δύση» θα καταφέρει να επιβιώσει για δύο σχεδόν δεκαετίες περισσότερο μέσω της «φούσκας» του νεοφιλευθερισμού. Σήμερα είναι η σειρά της… [Αλλά αυτά τα έχουμε ξαναπεί αρκετές φορές.]

Συνεχίζεται

Advertisements
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s